پیوند سلولهای بنیادی و درمان سکته مغزی – پیشرفتی بزرگ از دانشگاه زوریخ
دانشمندان دانشگاه زوریخ نشان دادهاند که پیوند سلولهای بنیادی میتواند آسیب ناشی از سکته مغزی را معکوس کرده و با بازسازی نورونها، بازیابی عملکردهای حرکتی و حتی ترمیم رگهای خونی، گامی امیدبخش در درمان این بیماری بردارد. این دستاورد نهتنها موشهای مبتلا به ناتوانیهای سکته را درمان کرده، بلکه نشان میدهد این روش بهزودی میتواند برای بیماران انسانی نیز بهکار گرفته شود.
اهمیت سکته مغزی و نبود درمانهای ترمیمی
سکته مغزی یکی از ویرانگرترین بیماریهای جهان است و طبق آمار، یک نفر از هر چهار بزرگسال در طول عمر خود دچار آن میشود. حدود نیمی از این بیماران با آسیبهای ماندگاری مانند فلج یا اختلال گفتاری مواجه میشوند. این مشکلات ناشی از مرگ برگشتناپذیر سلولهای مغزی به دلیل خونریزی داخلی یا کمبود اکسیژن هستند. تاکنون درمانی برای ترمیم چنین آسیبهایی وجود نداشته است. به گفته کریستین تاکنبرگ، رئیس علمی بخش نورودژنراسیون در مؤسسه پزشکی بازساختی دانشگاه زوریخ (UZH):
«ضروری است رویکردهای درمانی جدیدی برای بازسازی مغز پس از بیماریها یا حوادث دنبال شود.»
نقش سلولهای بنیادی عصبی در بازسازی بافت مغز
سلولهای بنیادی عصبی توانایی بالایی در بازسازی بافت مغز دارند. تیمی به سرپرستی تاکنبرگ و پژوهشگر پسادکتری ربکا وبر، با همکاری گروه روسلان راست از دانشگاه کالیفرنیای جنوبی، در دو مطالعه علمی نشان دادند که این سلولها نهتنها نورونهای جدید ایجاد میکنند بلکه فرایندهای بازسازی دیگری را نیز فعال میسازند.
چگونگی انجام آزمایشها و استفاده از سلولهای iPSC
در این مطالعات از سلولهای بنیادی عصبی انسانی استفاده شد که میتوانند انواع سلولهای دستگاه عصبی را بسازند. این سلولها از سلولهای پرتوان القایی (iPSC) مشتق شدند که خود از سلولهای معمولی بدن انسان ساخته شدهاند. برای شبیهسازی شرایط سکته مغزی، پژوهشگران سکتهای دائمی در موشها ایجاد کردند که ویژگیهای آن بسیار شبیه سکته در انسان بود. این موشها از نظر ژنتیکی اصلاح شدند تا سلولهای بنیادی انسانی را پس نزنند.
یک هفته پس از سکته، سلولهای بنیادی به ناحیه آسیبدیده مغز پیوند زده شدند. بررسیها با استفاده از روشهای تصویربرداری و بیوشیمیایی مختلف انجام شد. تاکنبرگ میگوید:
«سلولهای بنیادی طی پنج هفته زنده ماندند و بیشتر آنها به نورونهایی تبدیل شدند که حتی با سلولهای مغزی موجود ارتباط برقرار کردند.»
بازسازی مغز و بهبود عملکرد حرکتی
علاوه بر تولید نورونهای جدید، پژوهشگران نشانههای دیگری از بازسازی مغز مشاهده کردند:
تشکیل رگهای خونی جدید
کاهش پاسخهای التهابی
بهبود یکپارچگی سد خونی-مغزی
این نتایج نشان داد که پیوند سلولهای بنیادی در موشها توانست اختلالات حرکتی ناشی از سکته مغزی را معکوس کند. تحلیل حرکت موشها به کمک هوش مصنوعی نیز این یافته را تأیید کرد.
گامی مهم به سوی کاربرد بالینی در انسان
تاکنبرگ هنگام طراحی این مطالعات، به کاربردهای بالینی در انسان توجه ویژهای داشت. برای این منظور، سلولهای بنیادی بدون استفاده از مواد حیوانی تولید شدند. این کار با همکاری مرکز پژوهش سلولهای iPSC دانشگاه کیوتو (CiRA) انجام شد تا استفاده درمانی از آنها در انسان ایمنتر باشد.
یکی از یافتههای کلیدی دیگر این بود که پیوند سلولهای بنیادی زمانی بهترین نتیجه را دارد که یک هفته پس از سکته انجام شود، نه بلافاصله پس از آن. این بازه زمانی میتواند در محیطهای بالینی، آمادهسازی و اجرای درمان را سادهتر کند.
چالشها و تحقیقات آینده
با وجود نتایج امیدوارکننده، تاکنبرگ هشدار میدهد که هنوز چالشهایی باقی مانده است:
کاهش خطرات احتمالی
سادهسازی روشهای درمانی برای بیماران انسانی
توسعه سیستم «کلید ایمنی» برای جلوگیری از رشد کنترلنشده سلولها در مغز
بهبود روشهای تزریق درونرگی به جای پیوند مستقیم در مغز
به گفته تاکنبرگ، آزمایشهای بالینی اولیه برای درمان پارکینسون با استفاده از سلولهای بنیادی القایی در ژاپن در حال انجام است. او میافزاید:
«سکته مغزی میتواند یکی از بیماریهای بعدی باشد که برای آن کارآزمایی بالینی امکانپذیر شود.»
